ဆောင်းပါး

မိုးရေထိန်းသိမ်း စုဆောင်းနည်းစနစ်

မိုးရေ ထိန်းသိမ်းသိုလှောင်ခြင်းအားဖြင့် လူနှင့် တိရစ္ဆာန်များအတွက် သောက်သုံးရေ ရရှိခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍတွင် သီးနှံပင်အတွက် လိုအပ်သောရေကို အထောက်အပံ့ပြုနိုင်ခြင်း၊ သစ်တောစိုက်ခင်းများတွင် အပင်စတင်စိုက်ပျိုးချိန်၌ အပင်ရှင်သန်နိုင်ရန်အတွက် လိုအပ်သော ရေရရှိခြင်းစသည့် အကျိုးကျေးဇူးများ ရရှိမည်ဖြစ်ပါသည်။

က။ မိုးရေထိန်းသိမ်းစုဆောင်းနည်းစနစ်များ
မိုးရေထိန်းသိမ်းစုဆောင်းနည်းစနစ် အမျိုးမျိုးမှာ-
(၁) မြေအောက်ရေ အဖြစ် ထိန်းသိမ်းစုဆောင်းခြင်း (Groundwater harvesting)၊
(၂) စီးဆင်းလာသော မိုးရေကို ထိန်းသိမ်းစုဆောင်းခြင်း (Rainwater (Runoff) harvesting) နှင့်
(၃) ရေလွှမ်းဒေသများတွင် ခြောက်သွေ့ရာသီအတွက် ရေကို ထိန်းသိမ်းစုဆောင်းခြင်း (Flood-water harvesting) တို့ဖြစ်ကြသည်။

မိုးရေထိန်းသိမ်းစုဆောင်းမှု ပြုလုပ်မည်ဆိုပါက မိုးရွာသွန်းမှုနှင့် မိုးရွာသွန်းသည့် ပုံစံ၊ ရရှိမည့် ရေပမာဏတို့ကို သိရှိရန်လိုအပ်ပါသည်။ ထိုသို့သိရှိရန် မိုးရေစီးဆင်းလာသည့် ဧရိယာ၊ မိုးရေစီးဆင်းလာသည့် ရေလမ်းကြောင်း အနေအထား၊ မိုးရေသိုလှောင်ထိန်းသိမ်းနိုင်သည့် အတိုင်းအတာပမာဏနှင့် သိုလှောင်ရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်တို့ကို သိရှိရန်လိုအပ်ပါသည်။

ခ။ မိုးရေ ထိန်းသိမ်းစုဆောင်းနိုင်သည့် နည်းလမ်းများ
စီးဆင်းလာသော မိုးရေကို ထိန်းသိမ်းစုဆောင်းခြင်းတွင် အဓိကအားဖြင့်-
(၁) အဆောက်အဦး ခေါင်မိုးများမှ စီးဆင်းလာသော မိုးရေကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းခြင်း (Roof-top harvesting)၊
(၂) မြေမျက်နှာပြင်မှ စီးဆင်းလာသော ရေကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းခြင်း (Micro catchment & Macro catchment) စသည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ထိန်းသိမ်းသိုလှောင်နိုင်ပါသည်။

ခ.၁။ အဆောက်အဦးခေါင်မိုးများမှ စီးဆင်းလာသော မိုးရေကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းခြင်း
အဆာက်အဦး ခေါင်မိုးများမှ စီးဆင်းလာသော မိုးရေကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းခြင်း (Roof-top harvesting) ဆိုသည်မှာ အဆောက်အဦးခေါင်မိုးများမှ ကျဆင်းလာသော မိုးရေကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းခြင်းမှ ရရှိလာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ စုဆောင်းရရှိသော မိုးရေကို လူနှင့် တိရစ္ဆာန် သောက်သုံးရေအတွက် အသုံးပြုရန်၊ တစ်ကိုယ်ရေ သန့်ရှင်းရေးတွင် အသုံးပြုနိုင်ရန်နှင့် ဆေးကြောလျော်ဖွတ်ရာတွင် အသုံးပြုရန်တို့အတွက် အဓိကထား စုဆောင်းကြပါသည်။

ခ.၂။ မြေမျက်နှာပြင်မှ စီးဆင်းလာသော ရေကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းခြင်း
မြေမျက်နှာပြင်မှ စီးဆင်းလာသောရေကို စုဆောင်းထိန်းသိမ်းခြင်း (Micro catchment & Macro catchment) တွင် စီးဆင်းလာသော ရေအနည်းအများ၊ ရွာကျလာသော မိုးရေပမာဏ ပေါ်မူတည်ပြီး အသေးစား တစ်ဖက်ပိတ်ဆည်ငယ်များ၊ တစ်ပိုင်တစ်နိုင်ရေကန်၊ ပလပ်စတစ် ရေကန်ငယ်များ၊ မြေအောက်အုတ်ကန်ငယ်များ စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုးသော ရေစုဆောင်းကန်များ ပြုလုပ်၍ သိုလှောင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ထို့ပြင် ကွန်တိုလိုင်းများအတိုင်း မြေယာပြုပြင်ခြင်း၊ လျောစောက်ဖြစ်သော နေရာများတွင် ကျောက်တုံးများစီ၍ မြေမျက်နှာပြင်ညီအောင်ပြုလုပ်ခြင်း၊ မြေဆီလွှာ ရေထိန်းစနစ် ကောင်းမွန်လာစေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ဖြင့်လည်း မိုးရေကို ထိန်းသိမ်းသိုလှောင်နိုင်ပါသည်။ တောင်သူများအနေဖြင့် တစ်ပိုင်တစ်နိုင် နှစ်အလိုက် ပိုင်းခြား၍ တည်ဆောက် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်သင့်သော နည်းစနစ်ဖြစ်ပါသည်။

ဂ။ စိုက်ပျိုးရေအဖြစ် အကျိုးရှိရှိ အသုံးချနိုင်မည့် နည်းလမ်းများ
စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍတွင် မိုးရေထိန်းသိမ်းသိုလှောင်ရာတွင် အသေးစား တစ်ဖက်ပိတ်ဆည် များ တည်ဆောက်၍ သီးနှံများအတွက် လိုအပ်သည့် ဖြည့်စွက်ရေပေးနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ကြ ပါသည်။ ဤနည်းစနစ်သည် ကုန်ကျစရိတ်နည်း၍ သင့်တင့်သော ရေပမာဏ သိုလှောင်နိုင် ခြင်းကြောင့် တောင်သူများအတွက် အကျိုးရှိသည့် နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါ နည်းစနစ်သည် ရေရရှိနိုင်သော ဧရိယာများသည့်ဒေသနှင့် လျှိုမြောင်များသည့် နေရာများတွင် အဓိကသင့်လျော်သော နည်းစနစ်တစ်ခုဖြစ်ပါသည်။

စိုက်ကွက်အတွင်းတွင် ရေကန်ငယ်များတူးဖော်၍ ကျောက်စီခြင်း၊ အုတ်ပတ်ခြင်းများ ဆောင်ရွက်၍ စီးဆင်းလာသောမိုးရေကို ထိန်းသိမ်းသိုလှောင်ခြင်းသည်လည်း ဟင်းသီး ဟင်းရွက် များ စိုက်ပျိုးရာတွင် ဖြည့်စွက်ရေ ပေးသွင်းနိုင်သော အသုံးဝင်သည့်နည်းစနစ် တစ်ခုဖြစ်ပါသည်။ တောင်သူများအနေဖြင့် တစ်ပိုင်တစ်နိုင်ဖြစ်၍ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုသင့်သော နည်းစနစ် ဖြစ်ပါသည်။

ရေစုကန်ငယ် တည်ဆောက်ပြီး သီးနှံပင်အတွက် ဖြည့်စွက်ရေကို ရေအစက်ချ နည်းစနစ် (Drip Irrigation) ဖြင့် ရေပေးသွင်းခြင်းအားဖြင့် စိုက်ပျိုးဧရိယာ အနည်းငယ်အပေါ်မှ ဈေး ကောင်းရရှိမည့် သီးနှံများ (ဟင်းသီး ဟင်းရွက်) ကို ရွေးချယ်စိုက်ပျိုး၍ တစ်ဖက်တစ်လမ်းမှ ဝင်ငွေရရှိနိုင်ပါသည်။ အစက်ချ ရေပေးသွင်းခြင်းစနစ်သည် စိုက်ပျိုးရေကို ချွေတာသုံးစွဲနိုင်ပြီး လေလွင့်ဆုံးရှုံးမှု နည်းခြင်းကြောင့် စိုက်ပျိုးရေ အကျိုးရှိစွာ အသုံးပြုနိုင်သည့် နည်းစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။

နှစ်ရှည်ပင်သီးနှံများ စိုက်ပျိုးရာတွင် မိုးရေကို သိုလှောင်နိုင်ရန် အပင်ဘေးတွင် လခြမ်း ပုံသဏ္ဍာန် ဘောင်ဖော်ခြင်း၊ စတုဂံပုံ အကွက်များဖော်၍ စိုက်ပျိုးခြင်းများ ပြုလုပ်နိုင်ပါသည်။

ဃ။ သီးနှံစိုက်ခင်းအတွင်း စိုက်ပျိုးရေ သိုလှောင်ခြင်း (သို့မဟုတ်) သီးနှံစိုက်ခင်းအတွင်း မိုးရေစုဆောင်းခြင်းနည်းလမ်းများ
ရာသီဥတုပြောင်းလဲခြင်း၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် တစ်နှစ်နှင့်တစ်နှစ် မိုးရေရရှိမှု မတူညီခြင်း၊ ရွာသွန်းမှုပုံစံ မတူညီခြင်း၊ မိုးရေ ထိန်းသိမ်းရရှိမှုသည် ရွာသွန်းသည့် မိုးရေပေါ်တွင် အဓိက မှီတည်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ရာသီဉတု ကြိုတင်ခန့်မှန်းခြင်းနှင့် ခန့်မှန်းချက် တိကျ သေချာမှုတို့သည် အရေးကြီးသည့် အခန်းကဏ္ဍတွင် ပါဝင်နေပါသည်။

စိုက်ခင်းအတွင်း မိုးရေခံမြောင်းတူးခြင်းသည် ယာသီးနှံစိုက်ခင်းများအတွက် သင့်တော်သော နည်းစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ စိုက်ခင်းပတ်လည်တွင် မိုးရေခံမြောင်း အကျယ် (၁) ပေခွဲ၊ အနက် (၁) ပေခွဲနှင့် အရှည်လိုက်တူးမည်ဆိုပါက မိုးရွာသည့်အခါတွင် မိုးရေခံမြောင်းအတွင်းသို့ ရေဝင်ရောက်ပြီး ရေစုဆောင်းနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အဆိုပါရေများကို အချိန်ကာလ အတိုင်းအတာ တစ်ခုအထိ သိုလှောင်နိုင်ပြီး၊ သီးနှံပင်အတွက် လိုအပ်သည့် စိုက်ပျိုးရေကို အထောက် အကူပြုနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

မိုးရေခံမြောင်းတူးရာတွင် စိုက်ခင်း၏ လျောစောက် အနေအထား၊ ရေလာရာလမ်း ကြောင်း၊ အကွက်အရွယ်အစား၊ စိုက်ပျိုးသီးနှံ၊ သီးနှံပင်၏ အမြစ်ပုံသဏ္ဍာန်နှင့် အမြစ် အတို/ အရှည်၊ မြေအမျိုးအစား၊ သီးနှံပင် သက်တမ်း၊ စိုက်နည်းစနစ်၊ မိုးရွာသွန်းမှုတို့ပေါ်တွင် အခြေခံ၍ မိုးရေခံမြောင်းကို လိုအပ်သလို တူးရမည်ဖြစ်ပါသည်။

သီးနှံပင်ကို အတန်းလိုက်စိုက်ပြီး၊ တန်းကြားကို ထယ်ဘောင် နက်နက်ဖော် ပေးထားခြင်း ဖြင့်လည်း မိုးရေကို စုဆောင်းနိုင်ပါသည်။ အဆိုပါနည်းစနစ်သည် တန်းကြားကျယ်ကျယ် စိုက်ပျိုးသော ပြောင်း၊ ပဲစင်းငုံ၊ နေကြာ အစရှိသော သီးနှံများအတွက် သင့်တော်သည့် နည်းလမ်း ဖြစ်ပါသည်။ ထယ်ဘောင်နက်နက် ဖော်ထားခြင်းဖြင့် ထယ်ကြောင်း များအတွင်း မိုးရေကို လှောင်ထားနိုင်၍ အချိန်အတိုင်းအတာ တစ်ခုထိ သီးနှံပင်မှ လိုအပ်သော အစိုဓာတ် ရရှိနေမည် ဖြစ်ပါသည်။

မြေမျက်နှာပြင်မှ ရေငွေ့ပျံဆုံးရှုံးမှု နည်းစေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ မြေဆီလွှာ ရေထိန်းစနစ် ကောင်းမွန်လာစေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ နွေထယ်ရေးခံခြင်း၊ မြေဖုံးပင်များ စိုက်ပျိုးခြင်း၊ မြေဆီလွှာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရန်နှင့် မြေဆီမြေနှစ် ကောင်းမွန်စေရန်ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် မြေတွင်း အစိုဓာတ်များလာရန် ထိန်းသိမ်းဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ဖြင့်လည်း ထိန်းသိမ်းထားသည့် မိုးရေကို သီးနှံပင်မှ အကျိုးကျိုးရှိရှိ အသုံးပြုနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ပါသည်။

မည်သည့်သီးနှံမဆို မြေဆီလွှာ၊ မျိုး၊ စိုက်ပျိုးနည်းစနစ်၊ အပင်ပြုစုထိန်းသိမ်းမှု ကောင်းမွန်၍ ရောဂါ၊ ပိုးမွှား ကျရောက်မှုနည်းခြင်း၊ ဒေသနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိခြင်း၊ လိုအပ်သည့် သွင်းအားစုများကို သေချာစွာ ထည့်သွင်းခြင်းတို့ အပါအဝင် အပင်မှလိုအပ်သော စိုက်ပျိုးရေပမာဏ လုံလောက်စွာ ရရှိမည်ဆိုပါက အမြင့်ဆုံးအထွက်ကို ပေးစွမ်းနိုင်မည်ဖြစ်ပါသည်။

ယခုအခါ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် စိုက်ပျိုးသီးနှံများအတွက် အဓိက စိန်ခေါ်မှုဖြစ်သော ကြောင့် ပုံမှန်ဆောင်ရွက်နေသော အခြေအနေမှ ခွဲထွက်၍ ဆောင်ရွက်နိုင်မှသာလျှင် စီးပွားရေးအရ အကျိုးအမြတ်ရရှိနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ရာသီဥတုအား လိုက်လျောညီထွေရှိမည့်၊ ရာသီဥတုကို ကျော်လွှားနိုင်မည့် သီးနှံမျိုးများနှင့် စိုက်နည်းစနစ်များကို မှန်မှန်ကန်ကန် ထိထိရောက် ရောက် အသုံးပြုနိုင်ပါစေကြောင်း အကြံပြုတိုက်တွန်းရင်း မိုးရေထိန်းသိမ်း စုဆောင်း နည်းစနစ်များ အား ဗဟုသုတအဖြစ်မျှဝေပါသည်။

မူရင်း- ဒေါက်တာ အောင်ကျော်သူ၊ လက်ထောက်သုတေသနအရာရှိ၊ စိုက်ပျိုးရေးသုတေသနဦးစီးဌာန ရေးသားသည့် “မိုးရေထိန်းသိမ်း စုဆောင်း နည်းစနစ်” ဆောင်းပါးအား ပြန်လည်ရေးသားဖော်ပြခြင်းဖြစ်ပါသည်။

Credit – Aung Kyaw Thu (Ph.D., Soil and Water Management)၊ လက်ထောက်သုတေသနအရာရှိ၊ စိုက်ပျိုးရေးသုတေသနဦးစီးဌာန၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန